Bergama – Batı Anadolu’nun gözde krallığı

Tapınağın önünde bulunan 200x100m boyutlarındaki büyük avlunun altından Selinus Çayı akmaktadır. Geniş bir temenos (yani kutsal alan) alanı elde etmek için Selinus çayının yatağını değiştirmek yerine üzerine 196m uzunluğunda tonozlu iki kanal inşa edilmiş. Bu sayede kanalların üst kısmı temenos zemini olarak kullanılmıştır. Kutsal alanı çevreleyen duvarlarından bir kısmı 13m yüksekliği ile Selinus üzerindeki Tabak Köprü yakınında, bir kısmı tapınağın güneyinde halen mevcuttur. İstenilen planda bir yapı oluşturabilmek amacıyla güneyde çay  yatağının biraz daha güneye alınması gerekmiştir. Bu kısımda zemin, kutsal alanın zemininden daha aşağıda kaldığı için buradaki temenos duvarlarının temelleri daha derinlere indirilmiş ve bu duvarların yıkılmasını önlemek amacıyla dışta iki yarım kemerle destek verilmiş.

1932-1938 yılları arasında Kızıl Avlu içerisinde bulunan evlerin bir bölümü yıktırılarak yapılan kazı çalışmaları ile yapı kompleksi kısmen ortaya  çıkartılabilmiştir. Bu dönemden sonra burada bilimsel amaçlı kazı çalışmaları yapılamadığından, günümüzde “İstiklal Meydanı” olarak bilinen alana kadar uzanan ve temenos alanı içinde halen mevcut olan konut ve işyerlerinin altında ne gibi antik alanların olduğu bilinememektedir.

Not : (Burada bahsedilen yer Kızıl Avludan başlayarak çarşıya kadar uzanan büyük bir alandır. Zaman içinde bulunan pranit sütunlar bunun kanıtıdır. Bu Pranit sütunlar avlunun sütunlu bir galeri ile çevrelenmiş olabileceğini  düşündürmektedir. Burada bulunan esnaf dükkanları, hanlar  ve otoparkın olduğu bu büyük alanın altı antik değere sahiptir. Siyaseten güçlü biri gelip bu alanda ki antik alanın ortaya çıkarılmasını sağlamadığı sürece orada kalmaya devam edecek anlamını taşır.)

Bazilikaya geri dönelim. Tuğladan inşa edilmiş olan dikdörtgen planlı tapınak 60x26m yüksekliğindedir.  Tapınağa batı tarafında bulunan 7m genişliğinde, 14m yüksekliğindeki kapı açıklığından girilmektedir. Mermerden olan monolit kapı eşiğinin ağırlığı ise 70 ton civarındadır.

Mermer eşikteki 5m aralıklı iki mil yatağı burada iki kanatlı bir kapının bulunduğunu göstermektedir. Bu eşikten sonra renkli Milas (iasos) mermerinden özenle yapılmış bir döşeme gelmektedir. İç kısmın ortalarında sığ su havuzu ve derin bir su kuyusu bulunmaktadır. Daha sonra 1.5m yüksekliğinde 10m genişliğinde ve 12m derinliğinde podium yer almaktadır. Podium üzerinde 1m yüksekliğinde 4.6×4.6m boyutlarında olan kaidede kült heykeli durmaktaydı.

Kaidenin ortasındaki delik rahibin bir yeraltı yolu ile buradan kült heykelinin içine girerek tanrı sesleniyormuşçasına bir ortam sağlamak amacıyla yapılmıştır. Podiumun altında ise merdivenle inilen bir mahzen yer almaktadır. Mahzenin iki tarafında bulunan kapılar, tapınağın kuzey ve 61 güneyindeki kuleye benzeyen yuvarlak planlı yapılara geçiş sağlamaktaydı, ancak merdiven ve kapılar sonradan kireç harçla kapatılmıştır. Ana yapının içinde, yüksek sütunlar tarafından taşınan bir galeri dolaşmaktadır. Bu sütunlar sayesinde tapınağın içinin üç nefe ayrılması ve salonun sonunda bir apsisin bulunması binayı plan olarak bazilikalara(5) yaklaştırmaktadır, iç kısmın yan duvarlarında, içinde heykeller bulunan beser niş ve bunların üstünde Işık girmesini sağlayan etrafı mermer kornişlerle süslenmiş beser pencere vardır. Nisler ile pencereler arasında ise mermer bir korniş sırası uzanmaktadır. Büyük mihrabın her iki yanında galeriye ve çatıya çıkısı sağlayan iki merdiven girişi bulunmaktadır. Çatının ne şekilde olduğu bilinmemekle beraber ahşaptan olan çatı gövdesi olasılıkla kiremit işlevi gören mermer levhalarla kaplıydı. Yapının doğusunda bulunan ve dışa doğru açılan apsis ise açıklanamamaktadır. Tapınağın tuğla duvarları, iç ve dış kısımdan yukarıdan aşağıya kadar renkli mermer levhalarla kaplanarak tuğla örgünün görünmemesi, sağlandığı gibi yapıya gösterişli bir görünüm de kazandırılmıştır, ancak bu mermer levhalar korunamamış, sadece saçaklık ve konsollar günümüze kadar gelebilmiştir. Ana yapıyı gezerken iç kısımda görülen insan boyu yüksekliğindeki tas duvarlar ile tuğladan yapılmış iç apsis Bizans döneminde yapının içine inşa edilen kiliseye aittir. Tapınağın kuzey ve güneyinde yuvarlak planlı kuleye benzeyen birer yapı vardır. Bu kulelerin çapı 15 m., yüksekliği 19 m.dir. Moloz tas ile kireç harçtan yapılmış olan duvarlar iç ve dış kesimden yontma taslarla kaplanmıştır. Yine her iki yapının kubbesi tuğla örgü olup kubbelerin ortasındaki yuvarlak açıklık aydınlatma işlevi görmektedir. Kubbeyi dış taraftan mermerden yapılmış, dış bükey profilli üzeri islemeli bir mimari kuşak çevrelemekte olup kubbeyi tutması için mermer konsollar kullanılmıştır. Yuvarlak planlı yapıların önünde üç yanı galerilerle çevrili 40×40 m. boyutlarında birer avlu yer almaktadır, bu avluların batıya bakan kısımları ise doğrudan doğruya ön avluya açılmaktadır. Burada bulunan galerilerin çatısı sütun yerine karyadit olarak adlandırılan destek figürleri tarafından taşınmaktaydı. Bunlar sırt sırta duran bir yanda erkek (Atlas), diğer yanda kadın olan heykeller olup Mısır tarzında biçimlendirilmislerdir. Beyaz mermerden olan bu eserlerin, bas ve kolları siyah mermerdendir. Bu figürlerin, baslarında üzeri islemeli 62 dörtgen bir sütun baslığı vardır. Bu baslık ile saçaklık arasında yumurta seklinde başka bir taşıyıcı eleman bulunmaktadır (6). Her iki avluda uzunluğu 12 m., genişliği 2 m. olan simetrik havuzlar ile bunların baslarında 3 m. derinliğinde kuyular yer almaktadır. Tapınağın batı cephesinde, temenosun bütün genişliği boyunca sütunlu bir portikos uzanmaktadır. Bu portikosun önünde ana yapıya giriş kapısının karsısında dört sütunlu bir propylon vardır. Bu portikostaki sütunlar gri granitten olup, Korinth düzenindeki sütun baslıkları ile sütun altlıkları mermerden yapılmıştır. Kemer, tonoz, kubbe gibi mimari özelliklerin yanı sıra tapınağın beden duvarlarının tuğladan insa edilmesi, bu kutsal alanın ve içindeki yapıların Roma döneminde inşa olduğunu göstermektedir, i.S. 2. yüzyılda olasılıkla imparator Hadrianus (i.S. 117-138) zamanında yapılan tapınakta Hellen ya da Romalı olmayan yabancı özellikler vardır. Tapınağın içinde ve dış tarafta her iki yandaki avlularda yer alan su havuzları ile kuyular Mısır kültü ile ilişkilidir. Büyük kapının Mısır tapınaklarında olduğu gibi kutsal Nil su taşıdığı sanılmaktadır. Yine bu kutsal yapının solundaki mermer kaplı havuzda da kutsal su bulunduğu kabul edilmektedir. Heykel eserlerinde görülen Mısır etkileri de tapınağın, Mısır kültü ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Ana yapının batıya doğru bakısı onun Mısır tanrılarından yeraltı tanrısı Sera-pis adına yapıldığını düşündürmektedir, imparatorluğun birçok yerinde su tanrıya isis ve Harpokrates ile beraber tapınıldığı için olasılıkla Bergama’daki tapınakta bu üçlüye sunulmuştur. 63 Tapınak, içinde yapılan büyük değişikliklerde Bizans döneminde de dinsel işlevini sürdürmüştür. Bugün ziyaretçilerin ilgisini çeken bu görkemli yapı ne yazık ki çeşitli etkilerle yavaş yavaş tahrip olmaktadır. Ayakta durmak için direnen “Kızıl Avlu” gerekli önlemler alınmadığı takdirde, artık zamana karsı direncini sürdüremeyecek ve onunla beraber birçok gerçekte yok olacaktır.